بسیاری از مدیران شهری و حتی شهروندان تصور میکنند که یک شهر امن در شب، شهری است که مثل روز روشن باشد. اما آیا تا به حال در خیابانی قدم زدهاید که با وجود چراغهای پرنور، همچنان احساس ترس یا ناامنی به شما دست بدهد؟
پاسخ این تضاد در علم روانشناسی محیطی نهفته است. نورپردازی شهری تنها یک مسئله مهندسی برق برای روشن کردن فضا نیست؛ بلکه ابزاری قدرتمند برای تعامل با روان شهروندان است. در این مقاله قصد داریم با استناد به یک پژوهش معتبر بینالمللی، اصول صحیح روشنایی معابر را بررسی کنیم.
نگاه علم به روشنایی معابر: بررسی مقاله Haans و de Kort
برای درک عمیقتر موضوع، به سراغ یکی از معتبرترین مقالات منتشر شده در ژورنال روانشناسی محیطی (Journal of Environmental Psychology) میرویم. این مقاله با عنوان “توزیع نور در روشنایی پویای خیابانی” توسط پژوهشگران برجسته، آنتال هانس و ایوان دیکورت نوشته شده است.
یافتههای این تحقیق، دیدگاه سنتی «نورِ بیشتر = شهرِ بهتر» را به چالش میکشد و ثابت میکند که کیفیت نور بر کمیت آن ارجحیت دارد.
سه اصل طلایی در نورپردازی مدرن شهری
بر اساس نتایج این پژوهش علمی، سه فاکتور اصلی وجود دارد که باید در طراحی نورپردازی شهری و فضاهای عمومی رعایت شود تا شهروندان احساس امنیت و آرامش کنند:
۱. اهمیت حیاتی «یکنواختی» نسبت به «شدت نور»
تحقیقات نشان میدهد که چشم انسان در سازگاری سریع با تغییرات شدید نور ناتوان است. وقتی زیر یک تیر چراغ برق روشنایی شدید (High Lux) داریم و چند متر آنطرفتر تاریکی مطلق، فضایی ترسناک ایجاد میشود که به آن «اثر گورخری» میگویند. این مقاله علمی ثابت میکند که توزیع یکنواخت نور (Uniformity) بسیار مهمتر از شدت آن است. یک نور ملایم اما یکدست، احساس امنیت بیشتری نسبت به نورهای شدید اما لکهلکه ایجاد میکند.
۲. نظریه «چشمانداز و پناهگاه» (Prospect-Refuge)
نویسندگان مقاله به یک تئوری جالب در روانشناسی محیطی اشاره میکنند. شهروندان زمانی در فضای شهری احساس آرامش میکنند که دو نیاز بصریشان برطرف شود:
- چشمانداز (Prospect): فرد بتواند مسیر پیش رو را به وضوح ببیند.
- عدم اختفا (No Concealment): نور باید به گونهای بتابد که سایههای تند و تیز ایجاد نکند. سایههای تاریک میتوانند محل پنهان شدن افراد یا خطرات احتمالی باشند.
بنابراین، نورپردازی شهری صحیح نوری است که سایهها را نرم کرده و عمق میدان دید عابر پیاده را افزایش دهد.
۳. روشنایی هوشمند و تعامل با عابر
یکی دیگر از یافتههای جذاب این پژوهش، تاثیر مثبت تکنولوژی است. سیستمهای نورپردازی پویا (که با تشخیص حضور عابر، سطح نور را تغییر میدهند)، اگر به درستی تنظیم شوند، نهتنها باعث صرفهجویی عظیم در انرژی میشوند، بلکه به شهروند حس «کنترل بر محیط» میدهند. البته نکته کلیدی این است که تغییرات نور باید نرم و نامحسوس باشد تا باعث شوک بصری نشود.
نتیجهگیری: به سوی شهرهای انسانمحور
زمان آن رسیده که در پروژههای زیباسازی و ایمنسازی شهری، نگاهمان را از «کمیت» به «کیفیت» تغییر دهیم. همانطور که یافتههای علمی نشان میدهد، یک نورپردازی موفق، نوری است که فیزیولوژی چشم و امنیت روانی انسان را در مرکز طراحی قرار دهد.
رعایت این اصول در نورپردازی شهری باعث میشود شبهای شهر نه فقط روشن، بلکه دعوتکننده، امن و آرامشبخش باشند.
